ދިވެހި ފަސްގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖަޒީރާތަކުގައި އިންސާނުން އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވި ސީދާ ޒަމާނަކީ އަދިވެސް ތާރީޚީ ގޮތުން ދިރާސާކުރެވެމުންދާ މައިގަނޑު އެއް ސުވާލެވެ. ދިވެހި ބަހުގެ އަޞްލާއި، ރަށްރަށުގެ ޤަދީމީ އާދަކާދަތަކާއި، ޖެނެޓިކް (DNA) ހޯދުންތަކުގެ އިތުރުން މިހާތަނަށް ފެނިފައިވާ އާސާރީ ކޮނުންތަކުން ދައްކަނީ މި ރަށްތަކުގެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިންނަކީ މީގެ ގާތްގަނޑަކަށް ދެހާހެއްހާ އަހަރު ކުރިން އަވައްޓެރި ސްރީލަންކާއާއި ދެކުނު އިންޑިޔާގެ އައްސޭރިފަށުން ހިޖުރަކުރި ބައެއް ކަމެވެ.

ވަޒަންވެރިން އާއި މަޞްދަރާއި ނަސްލު

މި ރަށްތަކުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ މީހުން ވަޒަންވެރިވި ސީދާ ދުވަސްވަރު ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް އިހުގެ ލިޔެކިޔުންތަކުން އަދި ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މިހާރު އެނގެން ހުރި ތާރީޚީ މަޢުލޫމާތު ބިނާވެފައިވަނީ ބަހަވީ ހެކިތަކާއި، ޖެނެޓިކް ދިރާސާތަކާއި، އަދި މަދު އާސާރީ ހޯދުންތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ.

ބަހަވީ ހެކިތައް: ދިވެހި ބަހަކީ އިންޑޯ-އާރިޔަން ބަސްތަކުގެ ޢާއިލާއަށް ނިސްބަތްވާ ބަހެކެވެ. ދިވެހި ބަހާ އެންމެ އެއްގޮތްކަން ބޮޑު ބަހަކީ ސްރީލަންކާގެ ސިންހަޅަ ބަހެވެ. މި ދެ ބަސް ގުޅެނީ އެ ޢާއިލާގެ ވަކި ޚާއްޞަ ކަނޑައެޅޭ ގޮތްޕަކަށެވެ. މީގެ އިތުރުން ދިވެހި ބަހުގެ އަޑުތަކާއި، ޤަދީމީ ލަފުޒުތަކުން ދެކުނު އިންޑިޔާގެ ޑްރެވިޑިއަން ބަސްތައް ކަމުގައިވާ ތަމަޅަ އަދި މަލަޔާޅަމް ބަހުގެ ބޮޑު ނުފޫޒެއް ފެންނަން ހުރެއެވެ. ޢިލްމުވެރިން ޤަބޫލުކުރައްވާ ގޮތުގައި އުތުރުގެ އަތޮޅުތަކަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ހިޖުރަކުރީ އިންޑިޔާގެ ހުޅަނގު ދެކުނު އައްސޭރިއާއި ސްރީލަންކާގެ ހުޅަނގު އުތުރުގެ މަސްވެރިންނެވެ.

ޖެނެޓިކް (DNA) ހޯދުންތައް: 2013 ވަނަ އަހަރު 141 ދިވެއްސެއްގެ ޑީ.އެން.އޭ ބޭނުންކޮށްގެން ހެދި ދިރާސާއަކުން ސާބިތުވި ގޮތުގައި، ދިވެހިން ޖެނެޓިކަލީ އެންމެ ބޮޑަށް ގުޅެނީ ދެކުނު އޭޝިއާ ބައްރުގެ އާބާދީތަކާއެވެ. ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާގެ ނަސްލީ އަސަރެއް ނެތް ނަމަވެސް، ބަފައިފަރާތުގެ ދަރިކޮޅުން ހުޅަނގު އޭޝިއާ (މެދުއިރުމަތީ) ގެ ގުޅުންތަކެއް ހުރިކަން އެ ދިރާސާއިން ދައްކައެވެ. މިއިން ހާމަވަނީ ރާއްޖޭގައި މީހުން ވަޒަންވެރިވެފައިވަނީ އެކި ޒަމާންތަކުގައި ވަކިވަކި ގްރޫޕުތަކެއްގެ ގޮތުގައި އައިސް ކަމެވެ.

ވަޒަންވެރިވި ޒަމާނާއި އާސާރީ ހެކިތައް

ޢާންމު ތާރީޚީ ފޮތްތަކުގައި މީލާދީގެ ކުރިން 5 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފެށި ކަމަށް ލަފާކުރި ނަމަވެސް، އެހާ ކުރީގެ ތާރީޚެއް ސާބިތުވާ އާސާރީ ހެކި އަދި ފެނިފައެއް ނުވެއެވެ. ނަމަވެސް ތާރީޚު ކަނޑައެޅިފައިވާ މުހިންމު ހޯދުންތަކެއް ލިބިފައިވެއެވެ:

ފ. ނިލަންދޫ 'ފޯއްމަތި': މިހާތަނަށް ތާރީޚު ކަނޑައެޅިފައިވާ އެންމެ ޤަދީމީ އާސާރުތައް ފެނުނީ ނިލަންދޫ ފޯއްމަތިންނެވެ. އެތަނުން ފެނުނު ބުދުދީނުގެ ފައްޅީގެ ސާމްޕަލްތަކުގެ ރޭޑިއޯކާބަން ޑޭޓިންގ ދައްކަނީ މީލާދީން 249 އާއި 393 އާ ދެމެދުގެ ތާރީޚެކެވެ.

ކ. ކާށިދޫ ކުރުހިންނަ ތަރާގަނޑު: 1996 އިން 1998 އަށް ނޯވޭގެ އާސާރީ މާހިރު އެގިލް މިކެލްސަންގެ އިސްނެންގެވުމުގެ ދަށުން ކޮނެ ދިރާސާކުރި ބުދުދީނުގެ ވިހާރައިގެ އެންމެ ފުރަތަމަ ބިނާތައް ނިސްބަތްވަނީ 3 ވަނަ ޤަރުނާއި 7 ވަނަ ޤަރުނާ ދެމެދަށެވެ. އެތަނުގެ އެއް ޢިމާރާތުން ރައްކާކޮށްފައި ހުރި 62,000 އަށްވުރެ ގިނަ ބޮލި ފެނިފައިވެއެވެ.

ބުދުދީނުގެ ޒަމާން

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބުދުދީން ތަޢާރަފުވި ކަމަށް ބެލެވެނީ މީލާދީގެ ކުރިން 3 ވަނަ ޤަރުނުގައި، އިންޑިޔާގެ އަޝޯކާ ރަސްގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި ދީން ފެތުރުމަށް ފޮނުވި ވަފުދުތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. މީލާދީން 1153 ގައި ރާއްޖެ އިސްލާމްވުމާ ހަމައަށް ދިވެހިންގެ މައިގަނޑު ދީނަކީ ބުދުދީނެވެ.

1990 ގައި ތާރީޚީ ޢިލްމުވެރިޔާ ޙަސަން އަޙްމަދު މަނިކު އެކުލަވާލެއްވި ދިރާސާގައި ބުދުދީނުގެ އާސާރުތައް ހުރި 59 ރަށެއް ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ. ރާއްޖޭގެ އެކި ރަށްރަށުން ފެންނަ އުސް ފަސްގަނޑުތައް ނުވަތަ 'ހަވިއްތަ' އަދި 'އުސްތުބު' ތަކަކީ ބުދުދީނުގެ ސްތޫޕާތަކުގެ ބާކީ ހުރި ބައިތަކެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ފެނިފައިވާ އެންމެ ޤަދީމީ ލިޔުމަކީ 6 ވަނަ ޤަރުނާއި 8 ވަނަ ޤަރުނާ ދެމެދުގެ ތާރީޚަކަށް ނިސްބަތްވާ، ހިރިގަލުގައި ކޮށާފައިވާ ބުދުދީނުގެ ލިޔުމެކެވެ.

ދުނިޔޭގެ ޤަދީމީ ލިޔުންތަކުގައި ދިވެހިރާއްޖެ

ބޭރު ދުނިޔޭގެ ލިޔެކިޔުންތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ޒަމާނުއްސުރެ އިންޑިއަން އޯޝަންގެ މުހިންމު ދަތުރުފަތުރާއި ވިޔަފާރީގެ މަރުކަޒެކެވެ:

މީލާދީން ގާތްގަނޑަކަށް 150: ޔޫނާނީ ޖުޣުރާފީ ޢިލްމުވެރިޔާ ޕްޓޮލެމީ އޭނާގެ ލިޔުންތަކުގައި މި ޖަޒީރާތަކުގެ ވާހަކަ ކުރުކޮށް ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ.

މީލާދީން 362: ރޯމަނު ތާރީޚު ޢިލްމުވެރިޔާ އަމިއާނަސް މާސެލިނަސް ލިޔުއްވި ގޮތުގައި، 'ދިވި' (Divi) ގެ ނަމުން މަޢުރޫފުވި ވަފުދެއް ހަދިޔާތަކާއެކު ރޯމަނު އެމްޕެރަރ ޖޫލިއަންގެ އަރިހަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ.

މީލާދީން 660: ޗައިނާގެ ޓޭންގް (Tang) ދަރިކޮޅުގެ ރަސްގެފާނު ގައޯޒޮންގްގެ ދަރުބާރަށް ރާއްޖޭގެ ވަފުދެއް ޒިޔާރަތްކުރި ކަމަށް ޗައިނާގެ ރަސްމީ ލިޔުންތަކުގައިވެއެވެ.

މީލާދީން 851: ޢަރަބި ވިޔަފާރިވެރިޔާ ސުލައިމާން އަލް ތާޖިރުގެ ލިޔުންތަކުގައި ރާއްޖެއިން ބޮލީގެ ވިޔަފާރިކުރި ގޮތް ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. މި ބޮލި ބަންގާޅުން ފެށިގެން އިރުމަތީ އެފްރިކާއާ ހަމައަށް ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވުނެވެ.

ފެށުމުގެ ރިވާޔަތްތަކާއި އަނގަބަހުގެ ތާރީޚު

ދިވެހިންގެ އަމިއްލަ އަނގަބަހުގެ ތާރީޚުގައި މި ރަށްތަކުގެ ފެށުމާ ގުޅޭ ތަފާތު ރިވާޔަތްތައް އައިސްފައިވެއެވެ:

1. ގިރާވަރު މީހުން

މާލެ ކައިރީގައި އޮތް ގިރާވަރުގެ އަހުލުވެރިންނަކީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ޤަދީމީ މުޖުތަމަޢު ކަމުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ބެލެވެއެވެ. ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ލަފާކުރައްވާ ގޮތުގައި އެއީ އިހުގެ ތަމަޅަ ދަރިކޮޅަކުން އައި ބައެކެވެ. ރަށް ގިރަމުން ދިއުމުގެ ސަބަބުން 1968 ގައި އެމީހުން ރަށް ދޫކޮށް ހުޅުލެއަށް، އަދި ފަހުން މާލެއަށް ބަދަލުވެ، މާލޭގެ މުޖުތަމަޢުގެ ތެރެއަށް މަސްހުނިވެގެން ދިޔައެވެ.

2. ކޮއިމަލާ ކަލޯގެ ވާހަކަ

ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެ ފެށުމާ ގުޅިފައިވާ ވާހަކައަކީ ކޮއިމަލާ ކަލޯގެ ވާހަކައެވެ. ކަނޑުމަގުން ރާއްޖެ ވަޑައިގެންނެވި މި ބޭފުޅާއަށް ރަސްގެތީމުން މަރުޙަބާ ކިޔައި ރަސްކަމަށް އިސްކުރި ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. އަދި ފަހުން މާލެއަށް ބަދަލުވި ފިނޮޅުގައި ވަޒަންވެރިވުމުގެ ހުއްދަ ދިނީ ގިރާވަރު މީހުންނެވެ. 1388 އާ ހަމައަށް ވެރިކަންކުރި ތީމުގެ ދަރިކޮޅުގެ ފުރަތަމަ ރަސްގެފާނަކީ ކޮއިމަލާއެވެ.

3. 'ރެދިން' ގެ އަފްސާނާ

އިހުގެ ފޯކްލޯރުގައި އިސްކޮޅުން ބިޔަ، ދިގު ބައެއްގެ ގޮތުގައި 'ރެދިން' ގެ ވާހަކަ އާދެއެވެ. އެއީ ވަރަށް ކުރީ ޒަމާނެއްގައި މި ރަށްތަކުގައި އުޅެ ބޮޑެތި އާސާރީ ބިނާތައް ބިނާކުރި ބައެއް ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. 1980 ގެ އަހަރުތަކުގައި ނޯވޭގެ ތޯރ ހެޔަރޑާލް ރާއްޖޭގައި ހޯދުންތައް ހޯދައި، މިއީ އިރަށް އަޅުކަންކުރި ވަރަށް ކުރިއަރާފައިވާ ބައެއް ކަމަށް ދަޢުވާކުރެއްވި ނަމަވެސް، ފަހުގެ ޢިލްމުވެރިން ސާބިތުކޮށްދެއްވާފައިވަނީ އެއީ ޙަޤީޤަތުގައި ބުދުދީނުގެ ފައްޅިތަކާއި ސްތޫޕާތައް ކަމެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިހުގެ ތާރީޚަކީ ސައިންޓިފިކް އުޞޫލުން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ކޮނެ ދިރާސާކުރަން ޖެހިފައިވާ މުހިންމު ދާއިރާއެކެވެ. މިއަދު އާސާރީ މާހިރުން ކުރައްވަމުން ގެންދަވާ މަސައްކަތްތަކުން، ކުރިމަގުގައި ދިވެހިންގެ ފެށުމާ ގުޅޭ އިތުރު އައު ޙަޤީޤަތްތައް ހާމަވެގެންދާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.