ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ މިނިވަންކަމާއި ޖުމްހޫރީ ތާރީޚު: ޙިމާޔަތުން ސިޔާދަތަށް އަދި ރަސްކަމުން ރައްޔިތުންގެ ވެރިކަމަށް

ދިވެހި ތާރީޚުގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އަދި އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ ބާބުތަކަކީ، ބޭރުގެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކުގެ ނުފޫޒުން ޤައުމު ސަލާމަތްވެ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ޙާޞިލުކުރުމާއި، ޤަރުނުތަކަކަށް ދެމިގެންދިޔަ ވާރުތަވަމުން އައި ރަސްކަމުގެ ނިޒާމު ނިމުމަކަށް ގެނެސް ރައްޔިތުންގެ ބާރުވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމަކަށް ޤައުމު ބަދަލުވެގެން ދިޔަ ދުވަސްވަރެވެ. 1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހުގެ 26 ވަނަ ދުވަހު ލިބުނު ފުރިހަމަ ޤައުމީ މިނިވަންކަމާއި، 1968 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު އިޢުލާނުކުރެވުނު ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާއަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ޒަމާނީ ދުނިޔެއަށް ލޯހުޅުވައި، ސިޔާސީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވުމުގެ ބިންގަލެވެ. މި ދެ ޙާދިސާއަކީ އެއްވެސް ލޭއޮހޮރުވުމެއް ނެތި، ދުރުވިސްނޭ ސިޔާސީ ޙިކުމަތްތެރިކަމާއި ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ނިންމުމުގެ މައްޗަށް ހާސިލުކުރެވުނު ޝަރަފުވެރި ދެ ކާމިޔާބީއެވެ.

އިނގިރޭސި ޙިމާޔަތުގެ ދައުރު އަދި އޭގެ ފަސްމަންޒަރު

1887 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު 16 ވަނަ ދުވަހު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ ރަދުން އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީން (ދެވަނަ) އަދި އިނގިރޭސި ދައުލަތާ ދެމެދު ސޮއިކުރެވުނު އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ދިވެހިރާއްޖެ ވެގެންދިޔައީ އިނގިރޭސިންގެ ޙިމާޔަތް ލިބިގެންވާ ދަޢުލަތަކަށެވެ (British Protected State). މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ ޚާރިޖީ ގުޅުންތަކާއި، ދިފާޢީ އެންމެހައި ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު އިނގިރޭސިންނަށް ލިބިގެންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އިނގިރޭސީން ސީދާ ވެރިކަން ހިންގި އިސްތިޢުމާރީ ކޮލޮނީއެއް (Colony) ނޫނެވެ. ދާޚިލީ ކަންކަމާއި، ޤައުމުގެ އެތެރޭގެ ވެރިކަން ހިންގުމާއި، ޝަރީޢަތުގެ އުޞޫލުތަކާއި ޤާނޫނުތައް ތަންފީޒުކުރުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު އަބަދުވެސް އޮތީ ސުލްޠާނާއި ދިވެހި ސަރުކާރުގެ އަތްމަތީގައެވެ.

މި ޙިމާޔަތުގެ އެއްބަސްވުން ދެމިއޮތް ނަމަވެސް، 20 ވަނަ ޤަރުނުގެ މެދުތެރޭގައި ދުނިޔޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙަށް އައި ބޮޑެތި ބަދަލުތަކާއެކު ރާއްޖެއާއި އިނގިރޭސީންގެ ގުޅުމަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވިއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި އަދި އޭގެ ފަހުން 1950 ގެ އަހަރުތަކުގައި، އައްޑޫ އަތޮޅު ގަމުގައި އިނގިރޭސި ރޯޔަލް އެއަރފޯސް (RAF Gan) ގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒެއް ޤާއިމުކުރުމާ ގުޅިގެން ސިޔާސީ ގޮތުން ބޮޑެތި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެއް އުފެދުނެވެ. މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގައި އުފެދުނު ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ތެރެއަށް އިނގިރޭސިންގެ ނުފޫޒު ވަންނަން ފެށުމަކީ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަމަކަށް ވާޞިލުވުމަށް ދިވެހިން ކުރަމުންދިޔަ މަސައްކަތް އަވަސްކުރުމަށް މަގުފަހިވި މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެވެ.

ކޮޅުނބުގައި ސޮއިކުރެވުނު ތާރީޚީ މިނިވަންކަން

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ލިބިގެންދިޔައީ ހަނގުރާމައަކުން ނުވަތަ ލޭއޮހޮރުވުމަކުން ނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހި ޒަޢީމުންގެ ދުރުވިސްނޭ، ޙިކުމަތްތެރި އަދި ވަރުގަދަ ސިޔާސީ މަޝްވަރާތަކެއްގެ ނަތީޖާއެވެ. 1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހުގެ 26 ވީ ހޯމަ ދުވަހުގެ ހެނދުނު 10:00 ގައި، ސްރީލަންކާގެ ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރުގެ ރަސްމީ ގޭގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރިހަމަ ސިޔާސީ މިނިވަންކަމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވުނެވެ.

މި ތާރީޚީ އެއްބަސްވުމުގައި ދިވެހި ދަޢުލަތުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ އޭރުގެ ބޮޑުވަޒީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ ސްރީލަންކާގައި ހުންނެވި އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރު ސަރ މައިކަލް ވޯކަރ އެވެ. މި އެއްބަސްވުމާއެކު، 1887 ގެ ޙިމާޔަތުގެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުވެ، ރާއްޖޭގެ ދިފާޢީ އަދި ޚާރިޖީ ކަންކަން ހިންގުމުގައި އިނގިރޭސީންނަށް ލިބިދީފައިވި އެންމެހައި އިމްތިޔާޒުތަކާއި ބާރުތައް ނިމުމަކަށް އައެވެ.

މި ރަސްމިއްޔާތުގައި ބޮޑުވަޒީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރު އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެއްވީ އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު ޚާއްޞަ ގަލަމުންނެވެ. ސޮއިކުރެއްވުމަށްފަހު، އެ ތާރީޚީ ގަލަން ހަދިޔާކުރެއްވީ އެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވި، ސިލޯނުގައި ހުންނެވި ދިވެހި ސަރުކާރުގެ ރެޕްރެޒެންޓެޓިވް އަލްފާޟިލް ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާ ދީދީއަށެވެ. މިއީ ދިވެހި ތާރީޚުގައި ލިޔެވިފައިވާ ފަޚުރުވެރި އެހެންނަމަވެސް އަގުހުރި ހަނދާނެކެވެ. ފަހުން 1972 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ރާނީ އެލިޒަބަތު ދެވަނަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރެއްވި ރަސްމީ ޒިޔާރަތުގައި، ދިވެހި ދައުލަތުގެ ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ފޮތުގައި ސޮއިކުރެއްވީ ވެސް ހަމަ މި ތާރީޚީ ގަލަމުންނެވެ.

މިނިވަންކަން ޙާޞިލުވުމަށްފަހު، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މައިދާނުގައި މިނިވަން ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި ފައިތިލަ ސާބިތުކުރުމަށް ރާއްޖެއިން އެޅި އެންމެ މުހިންމު ފިޔަވަޅަކީ އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ (އދ.) ގެ މެންބަރަކަށް ވުމެވެ. އެގޮތުން 1965 ސެޕްޓެމްބަރު 21 ގައި ދިވެހިރާއްޖެ އދ. ގެ 114 ވަނަ މެންބަރު ޤައުމުގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވުނެވެ. އޭރު އދ. ގެ އެންމެ އާބާދީ ކުޑަ، ޖުޣުރާފީ ގޮތުން ވެސް އެންމެ ކުޑަ މިނިވަން ޤައުމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއެވެ. ބައެއް ބޮޑެތި ބާރުތަކުން ކުދި ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކަށް އަމިއްލަ މިނިވަންކަން ދެމެހެއްޓިދާނެ ކަމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދި ނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަނީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މަސްރަޙުގައި އަމިއްލަ އަޑު އުފުލައި، ސިޔާދަތީ ހަމަހަމަކަން ކަށަވަރުކޮށްފައެވެ.

ސަލްޠަނަތުން ޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ކުރި ދަތުރު

ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ސަލްޠަނަތެއްގެ ގޮތުގައި އަށްސަތޭކައަށް ވުރެ ގިނަ އަހަރު ވަންދެން ވާރުތަވަމުން އައި ރަސްކަމުގެ ނިޒާމު ހިނގަމުން ދިޔައެވެ. ނަމަވެސް 20 ވަނަ ޤަރުނުގެ މެދުތެރެއިން ފެށިގެން، ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އޮންނަ ޒަމާނީ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމަކަށް ޤައުމު ގެންދިއުމުގެ ވިސްނުން ދިޔައީ އުފެދެމުންނެވެ.

މި ބަދަލުގެ ފުރަތަމަ ތަޖުރިބާއަކީ 1953 ވަނަ އަހަރުގެ ޖެނުއަރީ 1 ގައި އިޢުލާނުކުރެވުނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ. އެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރައީސަކީ ސުމުއްވުލްއަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. މުޙައްމަދު އަމީނަކީ ތަޢުލީމާއި، އަންހެނުންގެ ޙައްޤުތަކާއި، އިޖުތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ގިނަގުނަ އިޞްލާޙީ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅުއްވަން ފެއްޓެވި ލީޑަރެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވި ބޮޑު ތަދުމަޑުކަމާއި، ސިޔާސީ ހަލަބޮލިކަމުގެ ސަބަބުން އެންމެ އަށް މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ވެރިކަން ވެއްޓި، 1954 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު 7 ގައި އަލުން ރަސްކަން އިޢާދަވިއެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގެންނެވީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދުލްއައްވަލެވެ.

އަލުން ރަސްކަން އިޢާދަވި ނަމަވެސް، 1965 ގައި މިނިވަންކަން ލިބުމަށްފަހު، ޤައުމުގެ ޒަމާނީ ތަރައްޤީއަށްޓަކައި އެންމެ އެކަށޭނަ ނިޒާމަކީ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އޮންނަ ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ކަމަށް ދެކޭ ފަރާތްތައް އިތުރުވިއެވެ. އެއާއެކު، ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި 1968 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުގެ 15 ވަނަ ދުވަހު ރައްޔިތުންގެ ސިއްރު ފެންނަނުފެންނަ ވޯޓެއް (ރިފަރެންޑަމް) ނެގުނެވެ. މި ވޯޓުގައި ބައިވެރިވި ރައްޔިތުންގެ 81.23 އިންސައްތަ މީހުން ނިންމީ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމު އުވާލައި، ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމަކަށް ބަދަލުވުމަށެވެ.

މި ތާރީޚީ ނިންމުމާ ގުޅިގެން، 1968 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާ ރަސްމީކޮށް އިޢުލާނުކުރެވުނެވެ. ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. މި ބަދަލާއެކު، ރަސްކަމުގެ ޢާއިލީ ވާރުތަވެރިކަން ނިމި، ވެރިކަމުގެ އެންމެހައި ބާރުތަކުގެ އަޞްލަކީ ރައްޔިތުން ކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެންދިޔައެވެ.

އިނގިރޭސި ސިފައިން އައްޑޫ އަތޮޅު ގަމުގައި ޤާއިމުވެ ތިބި މަރުކަޒު އެއްކޮށް ދޫކޮށް، 1976 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު ފައިބައިގެން ދިއުމާއެކު، ދިވެހި ފަސްގަނޑުން ބޭރުގެ އެންމެހައި އަސްކަރީ ބާރުތައް ވަކިވެ، ޤައުމުގެ ސަރަޙައްދީ ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ޢަމަލީ ގޮތުން ވެސް ފުރިހަމަވެގެން ދިޔައެވެ.

ޤައުމީ ޢިބުރަތާއި ޒަމާނީ ފިލާވަޅު

މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ އަހަރަކު ފާހަގަކުރާ މިނިވަން ދުވަހާއި (26 ޖުލައި) ޖުމްހޫރީ ދުވަހަކީ (11 ނޮވެމްބަރު) ހަމައެކަނި ބަންދު ދުވަސްތަކެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހި ކާބަފައިންގެ ޙިކުމަތްތެރިކަމާއި، ސިޔާސީ ކުޅަދާނަކަމާއި، ޤައުމުގެ ސިޔާދަތާއި އަމިއްލަވަންތަކަން ހިމާޔަތްކުރުމަށް ކުރި މަތިވެރި ޖިހާދުގެ ހަނދާންތަކެވެ.

ދުނިޔޭގެ އެހެން އެތައް ޤައުމުތަކަކަށް މިނިވަންކަމާއި ޖުމްހޫރިއްޔަތު ލިބިގެންދިޔައީ ދާޚިލީ ހަނގުރާމަތަކާއި ބޮޑެތި ލޭއޮހޮރުވުންތަކަށް ފަހުގައެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖެއިން ސިޔާސީ ބޮޑެތި މިފަދަ އިންގިލާބުތައް ގެނައީ ސުލްޙަވެރިކަމާއި، ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއި، މަޝްވަރާގެ އުޞޫލުންނެވެ. މިއަދުގެ ޒަމާނީ ދުނިޔޭގައި ކުދި ޤައުމުތަކަށް ކުރިމަތިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ، އިޤްތިޞާދީ އަދި ސިޔާސީ ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލުމުގައި، މި ތާރީޚީ ދަތުރުން ލިބިދޭ އެންމެ ބޮޑު ފިލާވަޅަކީ އެއްބައިވަންތަކަމާއި، ދުރުވިސްނޭ ޙިކުމަތްތެރި ޚާރިޖީ ސިޔާސަތެއްގެ މުހިންމުކަމެވެ.